Gukunda no kumenya ibijyanye n'ibimera, cyane cyane ibyerekeye iby'imiryango yacu no mu muco wacu, ni ingenzi mu guha abana bacu urukundo no kubagira abatoza beza. Mu rwego rwo gufasha ababyeyi n’abandi bashaka kumenya byinshi ku bijyanye n’ibyitwa "baby" mu Kinyarwanda, iyi nkuru izibanda ku magambo, imico, n’uburyo bwo kwita ku bana bato mu muco nyarwanda. Gusobanukirwa neza uko twita umwana, imvugo zikunze gukoreshwa, n’inama z’ingirakamaro ku babyeyi ni ingenzi mu kubaka umuryango wuzuye urukundo n’uburere bufite ireme.
Baby in Kinyarwanda
Ururimi rwa Kinyarwanda ku bijyanye n’abana bato
Muri Kinyarwanda, hari amagambo menshi akoreshwa mu kuvuga umwana, kuva akiri muto cyane kugeza ku myaka y’ubukure. Ibi byerekana umuco wacu wo kwita ku bana no kubaha agaciro ku buryo bwihariye. Bimwe mu byo twavuga ku bijyanye n’abana mu Kinyarwanda ni ibi bikurikira:
- Umwana – ni ijambo risanzwe rikoreshwa mu kuvuga umwana uwo ari we wese ukiri muto, kuva avuka kugeza akuze.
- Impinja – ni umwana muto cyane, usanzwe uvuga igihe avutse, kandi akenshi biba mu gihe cy’amezi make ya mbere y’ubuzima bwe.
- Umwana muto – ni umwana uri hagati y’amezi make na imyaka 3 cyangwa 4 y’amavuko.
- Umwana mukuru – ni umwana umaze gukura, akagira imyaka hagati ya 5 na 12.
- Umuhungu n’umukobwa – ni imyirondoro y’igitsina, ikaba ikoreshwa mu gutandukanya abana b’abahungu n’abakobwa.
Indimi z’iwacu n’imigenzo mu bijyanye n’abana
Mu muco nyarwanda, hari imigenzo n’amateka yihariye y’inyongera ku byerekeye abana. Ibi bituma amagambo yo kwita ku bana atandukanye kandi agahabwa agaciro gakomeye. Dore bimwe mu bintu by’ingenzi mu muco nyarwanda bijyanye n’abana:
- Kwita ku mwana – ni igikorwa gifite umuco ukomeye, aho ababyeyi, abavandimwe, n’abaturanyi bafatanya mu kumenya no kwita ku mwana mu buryo bwiza.
- Kuzarura – ni imigenzo y’abanyarwanda yo kwita ku mwana afashwe n’amaboko y’abamurera, akagira umutekano kandi akarindwa ibishobora kumutera ingorane.
- Gutanga amazina – ni igikorwa gikomeye, aho umwana abona izina rimwimika umuco, akazwi na bose kandi akagira umwanya mu muryango.
Amagambo akomeye mu Kinyarwanda ajyanye n’abana
Mu Kinyarwanda, hari amagambo menshi yihariye agaragaza urukundo n’icyubahiro dufite ku bana. Dore amwe mu magambo akomeye:
- Urubyiruko – rufite isano n’igihe cy’ubukure bwa muntu, ariko kandi rikaba rikoreshwa no kuvuga abana bato muri rusange.
- Umwana wanjye – ni ijambo rihabwa umwana ku buryo bw’umwihariko, rikerekana urukundo n’ubwuzu ku mwana.
- Agakobwa/Umuhungu – amagambo y’igitsina, akenshi akoreshwa mu kwerekana umwana w’umuhungu cyangwa w’umukobwa mu muryango.
Uburyo bwo kwita ku mwana mu muco nyarwanda
Kumenya uko ababyeyi n’abandi bantu mu muryango bitaho abana bacu mu muco nyarwanda ni ingenzi mu kubaka umuryango uhamye. Ibi bikorwa mu buryo butandukanye, kandi bigaragarira mu muco, mu mvugo, no mu bikorwa by’uburere. Dore bimwe mu byo twakora mu kwita ku mwana mu buryo bujyanye n’umuco nyarwanda:
- Kumuha amazina meza – ni kimwe mu by’ingenzi mu muco nyarwanda, kuko amazina ashyirwa ku mwana abamurera bakayafata nk’ikimenyetso cy’umuco no kwiyubaka.
- Kumuha urukundo n’umutekano – ni ingenzi mu kubaka icyizere ku mwana no kumwitegura kuba umuyobozi mwiza mu buzima bwe.
- Kumuha amasomo y’uburere – harimo kwigisha indangagaciro, umuco, n’ukuntu abaho mu muryango no mu gihugu.
- Kumurinda ibishobora kumutera ingorane – nk’ibikoresho by’umutekano, no kwirinda ibyago n’indwara.
How to Handle it
Kwitaho no kurera umwana mu muco nyarwanda bisaba uburyo bwihariye bwo kumenya uburyo bwo kumwitaho no kumwereka urukundo rwuzuye. Dore inama z’ingirakamaro ku babyeyi n’abashaka kwita ku bana mu buryo bufite ireme:
- Jya umenya amagambo meza – gukoresha amagambo y’urukundo kandi yubaka ni ingenzi mu kubaka icyizere ku mwana.
- Ushishikarize umwana kwiga no gukura mu muco – uburezi bufite umuco nyarwanda ni ingenzi mu gutegura ejo hazaza heza.
- Ba hafi y’umwana wawe – kumva no kumenya ibibazo bye ni ingenzi mu kumufasha guhangana n’ibibazo by’ubuzima.
- Imyifatire myiza mu muryango – ni urubuga rwo kwerekana urukundo, kwihangana, no gukunda abandi.
- Kurera mu rukundo no kwihangana – ibi byubaka umwana mu buryo bwimbitse kandi bwiza, bakabasha kwiyubaka neza mu muryango.
Gusoza
Mu muco nyarwanda, kwita ku mwana no kumufasha gukura mu rukundo, mu muco no mu bumenyi ni inshingano ikomeye y’ababyeyi n’abaturage bose. By’umwihariko, kumenya amagambo akwiye, imigenzo, n’uburyo bwo kumenya neza umwana ni intambwe ikomeye mu kubaka umuryango uhamye kandi wuzuye urukundo. Kumenya iby’imvugo, imigenzo, n’uburyo bwo kwita ku bana mu Kinyarwanda bituma abana bakura mu muco mwiza, bafite indangagaciro, kandi bashobora gutanga umusanzu mu iterambere ry’igihugu cyacu. Niba tugira uruhare mu kubaka urukundo, kwizerana, no kwita ku bana bacu, tuzaba twubaka ejo hazaza heza ku gihugu cyacu cy’u Rwanda."