Mu gihe twumva ijambo "isukari" cyangwa "sugar", benshi muri twe bahita batekereza ku isukari iri mu biribwa dutegura buri munsi. Isukari ni ikinyabutabire gifite akamaro kanini mu buzima bwacu, haba mu gutanga uburyohe ku biribwa no mu gutuma ibiryo biryoha. Ariko kandi, kimwe n’ibindi byose, gukoresha isukari mu buryo budahwitse bishobora kugira ingaruka ku buzima. Mu nyandiko iyi, tuzareba ibyerekeye isukari mu Kinyarwanda, imvugo, uburyo bwo kuyimenya, uko ikoreshwa, n'uburyo bwo kubyirinda no kuyigenzura neza.
Sugar in Kinyarwanda
Mu Kinyarwanda, isukari yitwa "isukari" cyangwa "sukari". Ni ijambo rifite ubusobanuro bunini mu mirimo yacu ya buri munsi, cyane cyane mu gutegura amafunguro no mu gukora ibinyobwa bitandukanye. Isukari ikunze gukoreshwa mu gukora imitobe, ibyokurya, n’ibindi biribwa byongera uburyohe. Iyi nyandiko izaganira ku buryo isukari isobanurwa, imivugo y’inkomoko, imikoreshereze yayo, n’ingaruka zayo ku buzima bw’umuntu.
Imvugo n'inkomoko y'ijambo "Isukari"
Ijambo "isukari" rikomoka ku ijambo ry'Icyongereza "sugar", ryaje mu Kinyarwanda rihabwa ubusobanuro bwo kuba ikinyamavuta gifite uburyohe. Mu bihe byashize, abanyarwanda bakoresha ijambo "umusemburo" cyangwa "umutsima" mu gusobanura ibintu byongera uburyohe ku biribwa, ariko "isukari" nk'ijambo ryihariye ryaje kwinjira mu rurimi rwacu mu gihe cy’ivugurura ry’imvugo n’ubumenyi bw’ibiribwa. Ibi bikaba byerekana uko umuco n’ubumenyi bwo gutunganya ibiribwa byagiye byinjira mu mibereho y’Abanyarwanda, bituma ijambo "isukari" rikomeza kwinjira mu mvugo yacu ya buri munsi.
Uko Isukari Ijyanwa mu Rwanda
Mu Rwanda, isukari ikunze kuboneka mu buryo butandukanye, cyane cyane mu nganda zikora ibiribwa, mu bacuruzi, no mu ngo zitandukanye. Ibikomoka ku sura y’umuceri, umuceri usanzwe, cyangwa ibindi bitunganywa bigira isubizo ryiza mu kubyara isukari. Uko isukari itunganywa bijyanye n'ibikoresho byabugenewe, harimo ibikoresho byabugenewe byo gutunganya isukari ikomoka ku bigori, umuceri, cyangwa ibihingwa bitandukanye. Mu Rwanda, isukari ikunze kugurwa mu mabara atandukanye, harimo isukari y’umweru, isukari y’umukara, n’izindi mpapuro z’ubwoko butandukanye, bikaba bigamije kwiyumvisha uburyo bwo kuyikoresha mu buryo butandukanye.
Ibiribwa Bifite Isukari
Isukari ikunze kuboneka mu biribwa byinshi bikunze kuribwa buri munsi. Dore bimwe mu byo abantu bakunze gukoresha isukari mu buryo bwinshi:
- Ibinyobwa bisembuye - nka iced tea, ikawa, n’ibindi byongera uburyohe bwa sweetened drinks.
- Ibyokurya by’umwimerere - nka amandazi, imigati, n’ibindi byokurya byongera uburyaryate.
- Amata n’ibinyobwa bigizwe na milkshakes - aho usanga isukari iboneka mu buryo bwo gutera uburyohe.
- Imbuto zivanze n’isukari - nk’imbuto zishyushye zifite isukari nyinshi, nka watermelon, inyanya, n’ibindi.
- Amavuta n’ibindi binyobwa - nka yogurt, ibinyobwa by’amata, n’ibindi bikungahaye ku isukari.
Gukoresha isukari mu biribwa bitandukanye bituma ibiryo biryoha kandi bikaba byoroshye ku nyungu z’umubiri, ariko kandi hakaba n’ingaruka mbi mu gihe kirenze urugero.
Ibyiza n’Ingaruka z’Isukari
Kubera uburyo isukari ikunze gukoreshwa, ni byiza kwibaza ku nyungu zayo ndetse n’ingaruka mbi zishobora guterwa no kuyikoresha mu buryo butaboneye. Dore ibyiza n’ingaruka z’indengakamere zishobora guterwa no gukoresha isukari mu buryo budahwitse:
-
Ibyiza:
- Bitanga ingufu zituma umubiri ukora neza
- Byongera uburyohe ku biribwa n’ibinyobwa
- Byoroshya gutegura ibyokurya bidasaba byinshi mu gihe cyihuse
-
Ingaruka:
- Kwiyongera kw’ibinure mu mubiri, bigatera indwara z’umutima n’umuvuduko ukabije w’amaraso
- Kongera ibyago byo kurwara diyabete y’uruhu
- Gutanga uburibwe mu nda no kwiyongera kw’ibinure mu nda
- Guhindura uburyohe bw’ibiryo ku buryo bidahwitse
- Gukura ubushake bwo kurya ibiryo bifite intungamubiri nyinshi
Ni ngombwa kumenya ko gukoresha isukari mu rugero no mu buryo bwiza bifite akamaro kanini mu buzima bw’umuntu, kandi bigomba kwitabwaho cyane cyane ku bafite indwara z’umutima, diyabete, cyangwa izindi ndwara z’umubiri.
How to Handle it
Mu rwego rwo kwirinda ingaruka mbi zituruka ku gukoresha isukari nyinshi, ni ngombwa gukurikiza inama zikurikira:
- Menya ibipimo byiza - Kumenya ingano y’isukari ikwiye ku munsi, ni ingenzi mu kurinda ubuzima.
- Kurya ibiribwa birimo isukari nyinshi - Bifata mu buryo bwo kugabanya isukari mu biribwa no gutegura ibyokurya bitagira isukari nyinshi.
- Hitamo isukari y’umwimerere - Niba ukeneye gukoresha isukari, hitamo iy’umwimerere kandi ukayikoresha mu buryo bwinshi.
- Shyira mu bikorwa imirongo ngenderwaho - Nko kugabanya ibinyobwa birimo isukari nyinshi, ndetse no kugabanya ibiribwa bifite isukari nyinshi mu mirire ya buri munsi.
- Kurya imbuto n’imboga - Izi ni ndyo zifite isukari nyinshi, ariko zifite intungamubiri nyinshi, bityo zikaba zifite akamaro mu kurinda ubuzima.
Gukurikiza izi nama bizagufasha kugabanya ingaruka zishobora guterwa no gukoresha isukari nyinshi, kandi bikagufasha kugira ubuzima buzira umuze.
Inyuma y'Inyandiko
Mu by’ukuri, isukari ni ikinyabutabire gifite uruhare runini mu buzima bwacu, ariko kigomba gukoreshwa mu rugero. Mu Rwanda, ijambo "isukari" rifite inkomoko ikomeye mu mivugo y'igihe kirekire ndetse no mu masomo y’ibiribwa. Ni ngombwa kumenya uko wayikoresha neza, ukirinda gukoresha mu buryo bwo kurenza urugero, kugira ngo wirinde ingaruka mbi zifitanye isano n’ubuzima. Uko twiyungura ubumenyi ku isukari, ni nako twagira ubuzima buzira umuze kandi bwiza. Niba uzi uko wakirinda ingaruka z’umurengera ku isukari, usangize abandi ubumenyi, kandi usigasire ubuzima bwawe n’abakuzengurutse bose.